تفاوت عرفان عملی(سیر و سلوک) و عرفان نظری، پاسخ به 3پرسش مهم

تعریف و تفاوت عرفان عملی و نظری

این مقاله با استفاده از سخنرانی‌های استاد نخاولی تهیه شده است و در آن می‌خواهیم به واکاوی مفاهیمی همچون عرفان و تصوف و پاسخ پرسش‌هایی نظیر پرسش‌های زیر برسیم.

کلمه عرفان به چه معناست؟

عرفان عملی یا همان سیر و سلوک چه تفاوتی با عرفان نظری دارد؟

تفاوت تصوف و عرفان چیست؟

1. لغت شناسی عرفان: کلمه‌ی عرفان در لغت به معنای مطلق شناخت است یعنی هر گونه شناختی را شامل می‌شود، البته گاهی هم به معنای گونه‌ای خاص از شناخت است. که این نوع از شناخت، شناختی دقیق و جامع است مانند شناخت آتش از طریق دیدن و فرو کردن دست در آن. عرفان در این معنا مقابل شناخت سطحی و قشری قرار می‌گیرد.

عرفان در لغت معانی دیگری نیز دارد برای مثال در کتاب مفردات راغب معنای این واژه این گونه آمده است – نقل به صورت ترجمه است -: ادراک چیزی به واسطه‌ی تفکر و تدبر در آثار آن که اخص از علم – یعنی زیر مجموعه علم – می‌باشد و نقطه‌ی مقابل عرفان، انکار است.

اصطلاح عرفان

اما عرفان در اصطلاح عنوان علمی است که دارای دو جنبه است. جنبه‌ای علمی و جنبه‌ای عملی که به ترتیب عرفان نظری و عملی نامیده می‌شوند.

2. تعریف و تفاوت عرفان نظری و عملی

استاد نخاولی در سخنرانی زیر تعریف هر کدام از این دو علم را با بیانی سلیس و روان ارائه می‌دهند، که بدلیل اهمیت این قسمت، بحث را از سخن‌رانی‌های استاد آوردیم.

متن صحبت‌های استاد نخاولی:

عرفان عملی در حقیقت همین راه است. این راه قدم به قدم منازلی که باید طی کند. تا به آن سر منزل مقصود برسد. که گفتیم هزار منزل، صد منزل، ده منزل، یک منزل.

یک منزل – به چه معنا؟ یعنی – قدم برخود بگذار.

یعنی چه کار کنم؟ یعنی این ده کار را انجام بده.

یعنی چه کار کنم؟ این ده‌تا کار هر کدامش – ده کار است – این صدتا که ما بر اساس صد منزل حرکت خواهیم کرد. اگر عمری و توفیقی باشد. صد منزلِ پیوسته است. که قبلأ سه تایش را گفتیم.

الف. یقظه 

ب. بعد منزل توبه 

ج. محاسبه 

د. تفکر.

همه‌ی این ها را گام به گام  توضیح می‌دهیم. – صد منزلِ – ده‌تا ده‌تا است که بعد انشاءالله مفصل عرض خواهم کرد.

و اگر کسی خواسته باشد ریز ترش کند. هزار منزل می‌شود. – یعنی هر کدام از صد منزل، هر منزل می‌شود. –

– عرفان عملی – یعنی حالات و آن اعمال باطنی ودرونی، احوال باطنی، بدون اینکه بگویند چه احساساتی رخ می‌دهد. به احساساتش کاری ندارند. به معارفی که پیدا می‌شود هم کاری ندارند. چون عارف وقتی که حرکت می‌کند یک حس‌هایی در درونش ایجاد می‌شود.

علاوه بر آن یک چیزهایی  هم در مراحل نهایی که حرکت می‌کند، خصوصأ در سی چهل منزل آخر که اگر کسی برسد – خوشا به حالش اگر رسید – از آن منزل هفتادم به بعد کم‌کم چشم باز می‌شود. حقایقی را می‌بینید. وقتی که دید معارفی حاصل می‌شود. امّا در عرفان عملی آن چیزهایی را که می‌بینید، آن معارفی را که مشاهده می‌کند را حذف می‌کند. – یعنی در بحث‌ها هم ما نخواهیم گفت. شاید یک گوشه‌هایی اشاره‌هایی کنیم. – فقط صرف توضیح آن حالات و ربطش به هم خواهد بود.

به این گفتند عرفان عملی. یک عرفان نظری هم داریم. آنرا هم همین جا اشاره کنم.

عرفان نظری یعنی علم مشاهدات، علم حقایق و معارف.

ببینید: عرفان عملی، علم سلوک بود. علم اعمال باطنی، احوال باطنی، آن چیزهایی که در قلب باید اتفاق بیفتد. حالاتی که طی می‌شود. منزل‌گاهایی که یک سالک الی‌الله، گام به گام طی می‌کند. حالا ممکن است کسی به منزل صدم اصلأ نرسد. در منزل سی‌ام بماند، یا یک منزلی سالها برایش طول بکشد، یا چند تا منزل را طی کند. این ها را قبلأ عرض کردم.

وقتی به آن منازل نهایی رسید چشم ‌اش باز می‌شود، کل هستی را می‌بیند. وقتی که دید، آن حقایق و معارف،  از قبیل چیست؟ معرفت است. آن معارف را وفتی که برای دیگران می‌نویسند، می‌شود عرفان نظری. که عالم‌ این است. خدا این جوری است. خلق این طوری است. ربط مخلوقالت با خدا این طوری است.. خدا خلق می‌کند یعنی این اتفاق می‌افتد. دیدم چطوری این کثرات از آن واحد نشأت گرفتند. صادر شدند. که خود این فن، فن بسیار شریف و غامضی است و اهلش را می‌طلبد.

استاد ما وقتی در سه یا چهار لایه عرفان نظری ‌گفتند، هرلایه که می‌گذشت می‌خواستند یک لایه عمیق تر بگویند، از شاگردانشان سوال می‌کردند. اگر جا نیفتاده بود، یک عده‌ی زیادی ریزش می‌کردند. در آن لایه‌های آخر چند نفری بیشتر نمانده بودند. – آموختن این علم – اهلیت هم فکری می‌طلبد و هم اهلیت قلبی و روحی. – به همین دلیل – جز علومی است که به راحتی حاصل نمی‌شود و اصلأ اساتیدش هم به راحتی شاگرد نمی‌پذیرند، تا امتحان نکنند نمی‌پذیرند.

علم عرفان نظری چی بود؟ علم حقایق.

در این عالم چه حقایقی هست؟ به چه کیفیتی؟ اسماء و صفات خدا یعنی چه؟ خدا حی است، یعنی چه؟ خدا حی است. ما چه در ذهن مان هست؟ یک چیز – مبهمی که – خدا زنده است. خوب یعنی چه؟

حمد برای خداست و مختص خداست، یعنی چه؟ چی در ذهن ما است، در ذهن عموم چی هست؟ خوب خدا چون خیلی زیباست. زیبا ترین موجود است. با تمام کمالات همه نعمت‌ها مال خداست. بنابراین همه‌ی سپاس‌ها از آن خداست. یک چیز مجملِ مبهم. یک چیز ذهنی. یک چیز طوطی‌واری که اگر به یک بچه 5 ساله هم بدهیم، همین‌ها را تکرار می‌کند.

بعضی‌ها از این‌ -یکی از این – کتاب‌ها که استاد ما در لایه آخر تدریس کردند، چنان حمد را وقتی تشریح کردند، اصلأ جان می‌خواست بال در بیاورد. الحمد لله رب العالمین. وای اینست الحمد لله رب العالمین؟ چی تا حالا در ذهنمان بود. چیزی نبود!

آن حقایق، آن معارف در این فضای عرفان نظری است. در حقیقت عرفان نظری محصول حرکت و سلوک است. وقتی حرکت کرد، یک چیزهایی مشاهده می‌کند. مشهوداتش را اگر یک عارفی بنویسد، می‌شود علم عرفان نظری.

چند نکته مهم:

1. نسبت عرفان و تصوف: صوفی و متصوفه قبلا معنایش مساوی بوده با عارف. اصلأ صوفی و عارف یک چیز بوده است. بعدأ این اصطلاح در معنای دکان‌داران به کار رفت. و گرنه صوفی در ابتدائی که استعمال می‌شده است تا چند قرن پیش – به معنای عارف بوده است.- از قرن 9و10 به بعد معنایش تغییر کرد و معنای منفی پیدا کرد. مثل کلمه اجتهاد، کلمه اجتهاد در ابتدای اسلام معنای منفی داشت. مجتهد به کسی می‌گفتند که در مقابل خدا نظر بدهد. می‌گوید خدا و رسول این جوری گفته‌اند، من هم این جوری می‌گویم! اجتهاد در مقابل این نص – یعنی همین. بعدأ اجتهاد معنای درست پیدا کرد. یعنی معنای مثبت پیدا کرد. یعنی کسی که سعی می‌کند تا نظر خدا را به اثبات برساند. – استاد نخاولی سخنرانی 10 دی 88 –
2. نسبت عرفان و شهود: – با توجه به صحبت استاد – شهود عبارت است از نوعی معرفت عینی که انسان بعد از طی منازلی از عرفان عملی بدست می‌آورد. و به این معرفت گاهی از جهت روشنی بسیار تعبیر به دیدن می‌شود. عرفان از این جهت گاهی شهود نامیده می‌شود که معنای لغوی عرفان نیز مطلق شناخت است. اما روشن است که تعریف عرفان به شهود، از نوع تعریف شیء به اخص است. – مثل این‌که در پاسخ به این سوال که انسان چیست؟ بگوییم شاعر است و می‌دانیم که دایره‌ی شاعر از انسان محدودتر است.- لذا از جامعیت لازم برای تعریف واقع شدن برخوردار نمی‌باشد.

با استفاده از:

استاد نخاولی، سخنرانی 12 آذر 1388، موسسه در راه حق

استاد نخاولی، سخنرانی 10 دی 1388، موسسه در راه حق

اگر به مباحثی از این دست علاقه دارید این دسته‌بندی را ببینید: در جستجوی او…